Monografija Osnovne škole "NOVAK RADONIĆ", Mol
   Osim malobrojnih škola, koje su u XVII veku za vreme turske vladavine, postojale po manastirima, u Bačkoj drugih škola nije bilo. Tek posle Karlovačkog mira počele su da se otvaraju škole u pojedinim mestima Bačke, pa tako i u Potisju nakon što su osnovani vojni šančevi u Potisko-pomoriškoj vojnoj granici. Tako su 1703. godine osnovane, pri pravoslavnim crkvama škole u Adi, Feldvaru, Martonošu, Molu, St. Bečeju, Bačkom Petrovom Selu, St. Kanjiži, Sentomašu i Novom Sadu.Ove prve škole su bile pri crkvama, a i učitelji su većinom bili sveštenici ili kaluđeri. Upisivanje dece u školu je bilo ograničeno. Tako decu mlađu od 7 godina nisu primali, a najviše đaka je bilo između 10 i 12 godina starosti.
   Najčešće su to bila deca bogatijih roditelja, trgovaca, sveštenika, zanatlija, oficira. Škole su radile od polovine novembra do polovine marta, a u zavisnosti od vremenskih prilika, često samo do polovine februara. Školovanje je trajalo od 5 do 15 godina jer se učilo veoma sporo.Te prve škole u našim krajevima bile su skoro sve smeštene u zgradama od naboja, pokrivene trskom, slamom ili rogozom. Prozori su bili minijaturni, a podovi od ilovače. Većina škola nisu imale ni klupa, već su učenici sedeli na daskama postavljenim na cigle, a pisali su držeći daščice na kolenima. U mnogim mestima nije ni postojala posebna zgrada za školu nego su đaci učili u učiteljevom stanu. Prva škola u molskom šancu osnovana je 1703. godine pod imenom Srpska veroispovedna škola pri pravoslavnoj crkvi u Molu. Nalazila se u porti stare crkve, a bila je sagrađena od naboja i pokrivena trskom. Imala je dve prostorije i kuhinju. U jednoj od tih prostorija bila je učionica s stolom i nekoliko stolica, a u drugoj učiteljev stan.
     Šezdesetih godina XVIII veka pokret prosvetiteljstva u Evropi izvršio je snažan uticaj i na pokret za reformisanje škola u Austriji. Pod uticajem ovog pokreta donela je Marija Terezija 1760. godine «Ratio educationalis», svojevrsni školski ustav, prema kome se obuka u osnovnim školama u Austriji držala na narodnom jeziku. Ilirska dvorska deputacija je, po ugledu na Felbingerovu «Ratio educationalis», izradila «Školski ustav za pravoslavne trivijalne škole u provincijalnim delu Tamiškog Banata», koji je Marija Terezija 1777. godine potvrdila svojim zakonom o školama u Austriji i Ugarskoj.Iako su «Školskim ustavom» sve crkvene opštine obavezane da obezbede u svom mestu odgovarajuću zgradu za trivijalnu osnovnu školu, molska crkvena opština to očigledno nije uradila. Naime, samo sedam godina kasnije, tačnije 16. februara 1784, traženo je od županijskih vlasti da se hitno izvrši popravka srpske osnovne škole u Molu jer je sklona padu. Iste godine 20. marta Petar Salai u svojstvu inspektora obišao je Mol i srpsku osnovnu školu u njemu i izvestio županijske vlasti da se zgrada škole mora hitno popraviti jer je skoro već ruševina. Tog proleća Avram Mrazović, direktor srpskih nacionalnih škola u Bačkoj, izvestio županijske vlasti da se zgrada škole u Molu srušila i da se nastava, privremeno, obavlja u kući pokojnog Joakima Popovića, senatora iz Mola. Istovremeno je tražio da se hitno poduzmu mere za podizanje nove zgrade za školu.
    Verovatno je do toga i došlo, jer su 28. novembra 1785. godine u Savetu Potiskog krunskog distrikta prikazani školski ugovori potiskih crkvenih opština, među kojima i opšine Mol. Iste godine, sklopljeni su ugovori o osnivanju četvrtog razreda.Početkom XIX veka, nakon masovnog doseljavanje Mađara u Mol, otvorena je 1806. godine i osnovna škola na mađarskom jeziku. Iste godine su, posle izvršene reforme, proširene osnovne škole na četiri razreda sa posebno otvorenim ženskim odeljenjima. Takvo stanje u školstvu je ostalo sve do 1868. godine kada su sve škole došle pod udar ugarskog Zakona o školama. U Molu je početkom sedamdesetih godina XIX veka bilo 6 srpskih veroispovednih osnovnih škola od čega 4 redovne i 2 salaške. U selu je postojalo 5 školskih zgrada od kojih su 4 bile u vlasništvu opštine, a jedna je bila u crkvenoj svojini. Tih godina, školu je pohađalo 253 muška i 229 ženska deteta. Do 1920. godine sve škole u Vojvodini su radile po zakonima i odredbama koje su važile do početka rata. Počev od te godine na sve škole se počeo primenjivati zakon Srbije iz 1904. godine. Ti zakoni su bili zasnovani na principima samostalnosti i samoupravnosti škola i po njima su postojale samo državne i privatne škole. Tako su i sve veroispovedne škole u Vojvodini, po tom zakonu, postale državne škole, kao što su to već od ranije postale i sve škole na mađarskom jeziku. Novi jugoslovenski zakon o osnovnoj školi, kojeg je Narodna skupština donela 1929. godine, zadržao je i dalje princip besplatnog obrazovanja i predvideo je osnovnu školu u trajanju od osam godina, sa četiri niža i četiri viša odeljenja. Tako su u Molu državne škole radile na srpskom i mađarskom jeziku, svaka sa sopstvenim nastavnim osobljem, upravom i pismenim poslovanjem, kao i sa salaškim ispostavama. U periodu između dva rata u našem mestu je postojala osnovna škola sa šest razreda, na srpskom i mađarskom jeziku. Odeljenja su bila raspoređena u 8 do 10 posebnih školskih zgrada, koje su se, po prezimenu učitelja koji je u njima radio i u istoj zgradi i stanovao, nazivale. Tako je bila Zamurovićeva škola, Kormoševa, Pilićeva itd. Pitanje otvaranje građanskih škola u Vojvodini postavilo se odmah po njenom priključenju Kraljevini SHS. Uviđajući značaj jedne ovakve škole za razvoj sela, opštinsko predstavništvo opštine Mol pokrenulo je inicijativu kod državnih organa za njeno otvaranje. Sa svoje strane opština je obezbedila zgradu, nabavila školski nameštaj i učila, a preuzela je na sebe i pokriće troškova grejanja i osvetljenja. Prema važećem zakonu osnivanje građanskih škola je bilo u nadležnosti Ministarstva za prosvetu Kraljevine SHS. Odsek tog ministarstva za Bačku, Banat i Baranju odobrio je, svojim aktom br. 5917/919, otvaranje tražene građaske škole u Molu i to podnazivom: «Državna mešovita građanska škola». Prema toj odluci škola je mogla je mogla počne sa radom u školskoj 1919/20. godini. U početnoj godini rada škola je imala samo tri razreda, ali je već od sledeće školske godine radila sa četiri. Kako je zakonom predviđeno da građanske škole u seoskim opštinama budu poljoprivrednog smera, nastavnički savet škole je bio prinuđen da se pod hitno odredi prema naređenju Prosvetnog odeljenja Ministarstva Prosvete, br. 547 od 16. oktobra 1934. godine, koje se odnosilo na određivanje smera ove škole. Na istoj sednici usvojeno je i naređenje Prosvetnog odeljenja br. 43989/34 da se, pored imena mesta, u nazivu molske Građanske škole doda i ime Jovana Cvijića. Tako je od tog 16. oktobra 1934. godine zvaničan naziv Građanske škole u našem selu bilo: «DRŽAVNA MEŠOVITA GRAĐANSKA ŠKOLA MOL – JOVAN CVIJIĆ». Za vreme okupacije nastavila je Građanska škola (pod imenom «Magyar Királyi polgár fiu és leány iskola») sa radom, samo ovog puta ona je bila organizovana po zakonima mađarske države. Nakon oslobođenja su, naredbom organa Vojne uprave, građanske škole ukinute, a umesto njih su otvorene, tamo gde je to bilo moguće, niže gimnazije. Odmah po oslobođenju našeg mesta, održana je sednica nastavničkog saveta odeljenja sa srpskim nastavnim jezikom 9. decembra 1944. godine u kancelariji prosvetnog referenta opštine Miloša Radašina. Odlučeno je tada da se kod formiranja osnovne škole obuhvate i učenici dotadašnje Građanske škole, tako što će se formirati svih osam razreda. Nastava na mađarskom jeziku počela je 14. januara 1945. godine. Prvi upravitelj škole posle oslobođenja bio je Jovan Grujić. Krajem 1944. Viša uprava za Banat, Bačku i Baranju izdala je naredbu po kojoj se sve građanske škole na teritoriji Vojne Uprave ukidaju. Umesto njih, u mestima gde su za to postojali uslovi, mogle su se otvoriti niže gimnazije. Kako je u našem mestu postojala zgrada u kojoj je do tada bila građanska škola, a i nastavničkog kadra je bilo, doduše samo za srpska odeljenja, a i to u skromnim okvirima, to je na predlog NOO opštine početkom 1945. godine otvorena niža gimnazija u Molu. Za učenike koji su posle završene osnovne škole otišli da izučavaju zanat, tzv. šegrtska škola, osnovana je u Molu 1920. godine, a od školske 1924/25. godine radi po imenom «Opšta zanatsko-trgovačka škola u Molu». Pod tim nazivom škola je radila narednih godina, da bi školske 1934/35. godine promenila ime u «Stručna produžna škola u Molu», koji joj je naziv ostao do početka okupacije sela. Za vreme okupacije škola je radila pod novim nazivom: «Községi általános iparos és kereskedő tanonciskola Mohol».

Školska zgrada br.2
   Odmah nakon oslobođenja škola je nastavila sa radom pod istim nazivom koji je imala neposredno pred rat. U 1948. godini škola menja naziv u «Industrijsko-zanatska škola u Molu». Samo godinu dana kasnije, počev od školske 1949/50. godine, dobila je naziv «Škola učenika u privredi», koji je zadržala do njenog zatvaranja 1954. godine.Na početku školske 1950/51. godine, nakon ukidanja niže gimnazije, formirane su od tadašnje osnovne škole i niže gimnazije dve sedmoletke sa posebnim upravama škola. Bile su to «Sedmoletka br.1» sa sedam razreda i odeljenjima na srpskohrvatskom jeziku i "Sedmoletka br.2" takođe sa sedam razreda i odeljenjima na mađarskom jeziku.
    Samo godinu dana kasnije od 1. septembra 1951. godine uvedeno je ponovno osmogodišnje školovanje i dotadašnje sedmoletke pretvorene su u osmoletke, pa su se škole zvale «Osmoletka br.1» i «Osmoletka br.2». Prema uredbi viših prosvetnih vlasti osmoletke su 1. oktobra 1952. godine promenile svoje nazive u «Osmogodišnja škola br.1» i «Osmogodišnja škola br.2». Međutim nije ni prošlo ni dve godine, škole ponovo menjaju svoj naziv. Nastavničko veće Osmogodišnje škole br.1 donelo je 31. avgusta 1954. godine odluku da ubuduče njihova škola nosi naziv «Osmogodišnja škola – Novak Radonić». Istoga dana je i nastavničko veće Osmogodišnje škole br.2 donelo odluku da ta škola nosi naziv «Osmogodišnja škola – Petefi Šandor». Odlukom Narodnog odbora opštine Ada od dve osmogodišnje škole u Molu formirana je jedna jedinstvena osnovna škola sa osam razreda i odeljenjima na srpskom i mađarskom jeziku. Škola je dobila naziv OSNOVNA ŠKOLA NOVAK RADONIĆ – MOL, a počela je sa radom 1. septembra 1962. godine. Uprava škole i veći deo odeljenja smešteni su u Ulici M. Tita br. 82, u bivšoj zgradi dečjeg doma, a ostali deo odeljenja u još dve zgrade i to u zgradu br. 2 i u zgradu «Trojne škole». U prvoj godini rada ove škole u glavnoj zgradi su bila raspoređena odeljenja viših razreda, od petog do osmog i to srpska i mađarska. U školskoj zgradi br. 2 su bila smeštena srpska odeljenja nižih razreda od prvog do četvrtog, kao i mađarska odeljenja četvrtog razreda. Mađarska odeljenja nižih razreda od prvog do trećeg bila su raspoređena u «Trojnu školu». Za upravitelja ovako formirane škole bio je imenovan Dragin Jovan, dotadašnji direktor Osmogodišnje škole «Novak Radonić», a za pomoćnika upravitelja postavljena je Telečki Katica, koja je dotad bila direktor Osmogodišnje škole «Petefi Šandor». Odmah na početku rada u novoj školi posebna pažnja je poklanjana vannastavnim aktivnostima učenika. Za što pravilnije usmerenje kod tih aktivnosti formirane su odgovarajuće grupe i određeni nastavnici koji su rukovodili tim grupama. Tako je na primer organizovan «Klub mladih tehničara», koji je obuhvatao sekcije: automoto, foto, aeromodelarsku, brodotehničku i radiotehničku. Od umetničkih grupa u školi su bile aktivne naučno-literarska sa sekcijama: literarna i recitatorska na srpskom, mađarskom i nemačkom jeziku, zatim istorijska, geografska i biološka sekcija. U grupi za likovnu i primenjenu umetnost posebno je bila aktivna muzička sekcija sa horom i orkestrom, koju je vodila nastavnica Napik Roža. Počev od školske 1963/64. godine sva odeljenja i nižih i viših razreda ove škole pohađala su nastavu u centralnoj zgradi, tako što se nastava odvijala u dve, prepodnevnoj i popodnevnoj smeni. Tokom 1964. godine izvrseno je proširenje školskog prostora u okviru centralne zgrade. Porušen je deo prizemne zgrade u ulici M. Tita, koja je pripadala školi i naslanjala se na glavnu zgradu. Na njenom mestu dograđen je deo zgrade sa spratom, koji je spojen sa starom spratnom zgradom, čime se dobio prostor za četiri nove učionice. Sa ovim proširenjem škola je raspolagala sa 17 učionica, hemijskim kabinetom, đačkom radionicom, posebnim prostorom za smeštaj biološke i istorijsko-geografske zbirke, kancelarijama, zbornicom i ostalim neophodnim nusprostorijama. U vannastavne aktivnosti spadalo je i obavezno logorovanje učenika sedmog razreda, svake godine u junu mesecu. Organizovanje zajedničkog logorovanja svih učenika sedmog razreda dogovoreno je još prve godine rada nove škole. Mesto za logorovanje je izabrano na levoj obali Tise, u šumi nedaleko od šumarske kuće. Za te potrebe škola je obezbedila 6 velikih i 2 mala šatora, montažnu kuhinju, kao i potreban alat i neophodne rekvizite za prvu pomoć. Nabavljen je i jedan čamac sa motorom, kako bi se obezbedio nesmetan prevoz svežih namirnica iz Mola. Pitanju obezbeđenja adekvatnih uslova za održavanje časova fizičkog vaspitanja učenika, kao i njihovog vannastavnog bavljenja sportom posvećivana je u školi posebna pažnja. Te aktivnosti su učenici mogli da sprovode u školskom dvorištu samo u slučaju lepog vremena, a po lošem i u zimskim danima su morali odlaziti u salu DTV "Partizan", koja je bila prilično udaljena od škole. Za prevazilaženje toga stanja pokrenuta je od strane škole akcija da se u njenom dvorištu izgradi fiskulturna sala. Akcija je urodila plodom tako da je školske 1966/67. godine izgrađena toliko potrebna fiskulturna sala. Sredstva za njenu izgradnju obezbeđena su delom iz sredstava mesne zajednice, zatim od pomoći i iz sredstava Skupštine opštine Ada. Sala je dimenzija 24 sa 13 metara i služila je pa i danas služi ne samo za učenike škole već i za fiskulturne aktivnosti i ostale omladine u selu. Iste te godine je zajedničkim ulaganjem sredstava, škole i građana koji su stanovali u susedstvu izgrađen i tzv. mikro-vodovod i tako je i škola priključena na mikro-vodovodnu mrežu sela.

Kolektiv Oš "Novak Radonić" iz devedesetih godina XX veka.
Tokom 1968. godine, u sklopu poboljšanja učeničkog standarda, organizovana je u okviru škole školska kuhinja, u kojoj je od oko 1000 učenika čak njih 760 redovno uzimalo dopunski obrok. U školi su radi što bolje zdravstvene zaštite učenika, u zajednici sa zdravstvenom stanicom u Molu, otvorili iste godine i zubnu ambulantu, koja je radila dnevno 2 sata i trideset minuta. Osoblje ambulante je bilo iz zdravstvene stanice, a inventar je nabavljen zajedničkim naporima škole i zdravstvene stanice.
   Pošto je prostor sa kojim je škola raspolagala u školskoj zgradi bio nedovoljan za sve njene potrebe, moralo je doći do njegovog proširenja. Zbog toga je porušena prizemna, bivša školska zgrada sa učiteljskim stanom, u produžetku spratne zgrade i na njenom mestu je dograđen još jedan aneks spratne zgrade. U tom novom delu izgrađeno je šest novih učionica i sanitarni čvor za celu školu. Ovaj deo zgrade je hodnikom povezan sa prvobitnom spratnom zgradom. Istovremeno sa ovom dogradnjom uvedeno je i etažno centralno grejanje za celu zgradu. Za te potrebe je u dvorištu škole izgrađena posebna kotlarnica. Ta godina nije zabeležena u istoriji škole samo po proširenju školskog prostora. Bila je to i godina kada je u školi zabeležen i najveći broj učenika od njenog postojanja. Školu je tada pohađalo preko 1.100 učenika raspoređenih u 34 odeljenja, a odnos učenika Mađara i Srba je bio 3:1.
   Od osnivanja škole do današnjeg dana školu je vodilo šest direktora: Jovan Dragin (1962-1970), Ljubomir Romić (1970-1986), Janoš Kazi (1986-1990), Ljubomir Romić (1990-1993), Ognjan Tomić (1993-2001), Đorđe Matić (2001-2006) i Došić Snežana (2006...).
   Značajne ličnosti koje su pohađale osnovnu školu u Molu su: Sava Trlajić – episkop Sava, Novak Radonić poznati slikar i pisac, Ilarion Radonić – episkop, Lazar Udovički – španski borac i diplomata, Petar Stokić – književnik, Pavle Ugrinov – književnik, Lukijan Pantelić (svetovno ime Vojislav) – episkop.
Webmaster
© Osnovna škola "Novak Radonić", 2009.-2012.